Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 Emisyonları Nedir?

İklim değişikliğiyle mücadelede sera gazı emisyonlarının ölçülmesi, işletmelerin çevresel etkilerini anlamaları ve yönetmeleri için önemli bir adımdır. Bu nedenle son yıllarda “Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 emisyonları” kavramları sürdürülebilirlik, finansman ve tedarik zinciri süreçlerinde sıkça kullanılmaya başlamıştır. 

Bir işletmenin emisyonları yalnızca kendi tesislerinden veya araçlarından kaynaklanmaz. Satın aldığı enerjiden tedarikçilerine, lojistik faaliyetlerinden sattığı ürünlerin kullanımına kadar farklı kaynaklar işletmenin karbon ayak izinin bir parçası olabilir. Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 sınıflandırması, bu emisyonların nereden kaynaklandığını daha sistematik bir biçimde anlamaya yardımcı olur.

Peki bu kapsamlar neyi ifade ediyor ve işletmeler için neden önem taşıyor?

 

Kapsam 1, 2 ve 3 kavramları nasıl tanımlanıyor?

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları, işletmelerin sera gazı emisyonlarını ortak bir yöntemle hesaplayabilmesi amacıyla geliştirilen uluslararası GHG Protocol (Greenhouse Gas Protocol) metodolojisine dayanır. Bu metodoloji, emisyonları kaynağına göre sınıflandırarak işletmelerin doğrudan ve dolaylı emisyonlarını ayrı ayrı değerlendirmesine olanak tanır. Bu nedenle emisyonlar Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 olmak üzere üç ana gruba ayrılır.

Neden üç farklı kapsam bulunuyor?

Her emisyon aynı kaynaktan oluşmaz. Bazıları işletmenin kendi faaliyetlerinden kaynaklanırken, bazıları satın alınan enerji veya tedarik zinciri gibi dolaylı faaliyetlerden oluşur.

Bu nedenle emisyonlar Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, işletmelerin emisyon kaynaklarını daha iyi anlamasına, azaltım çalışmalarına doğru noktadan başlamasına ve emisyonlarını uluslararası standartlara göre raporlamasına yardımcı olur.

Kapsam 1 emisyonları nedir?

Kapsam 1, işletmenin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan  doğrudan ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını ifade eder. Başka bir deyişle, emisyonun oluştuğu kaynak işletmenin sahip olduğu veya doğrudan kontrol ettiği faaliyetlerin bir parçasıdır. Bu nedenle Kapsam 1, işletmenin kendi operasyonlarından kaynaklanan doğrudan emisyonlarını anlamasını sağlayan temel kategoridir.

Fabrikalarda doğalgaz kullanılması, üretim kazanlarında yakıt yakılması veya şirkete ait araçlarda dizel ve benzin tüketilmesi Kapsam 1 emisyonlarına örnek gösterilebilir. Bunun yanında üretim faaliyetleri sırasında ortaya çıkan proses emisyonları ile soğutma ve iklimlendirme sistemlerinde meydana gelebilecek gaz kaçakları da bu kapsamda değerlendirilir.

Bu emisyonların ortak özelliği, doğrudan işletmenin yürüttüğü ve kontrol edebildiği faaliyetlerden kaynaklanmasıdır. Bu nedenle işletmeler, kullandıkları yakıtları, üretim süreçlerini ve operasyonel faaliyetlerini takip ederek Kapsam 1 emisyonlarının hangi kaynaklardan oluştuğunu daha net biçimde görebilir ve azaltım çalışmalarını bu alanlara yönlendirebilir.

Kapsam 2 emisyonları nedir?

Kapsam 2, işletmenin faaliyetlerini sürdürebilmek için dışarıdan satın aldığı enerjinin üretimi sırasında ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar. İşletme bu emisyonları kendi tesisinde doğrudan üretmese de kullandığı enerjinin üretim sürecinde sera gazı salımı gerçekleştiği için söz konusu emisyonlar işletmenin karbon ayak izinin bir parçası olarak değerlendirilir.

Bu kapsamda en yaygın emisyon kaynağı satın alınan elektriktir. Bununla birlikte işletmelerin dışarıdan temin ettiği buhar, ısı ve soğutma enerjisi de Kapsam 2 içerisinde yer alır. Dolayısıyla bir işletmenin enerji tüketiminin miktarı ve kullandığı enerjinin hangi kaynaklardan üretildiği, Kapsam 2 emisyonlarının oluşumunda önemli rol oynar.

Enerji verimliliğinin artırılması, gereksiz enerji tüketiminin azaltılması ve yenilenebilir enerji kaynaklarının tercih edilmesi gibi uygulamalar, işletmelerin Kapsam 2 emisyonlarını azaltmasına katkı sağlayabilir. Bu nedenle Kapsam 2’nin ölçülmesi, işletmenin enerji kullanımından kaynaklanan çevresel etkisini daha görünür hale getirir.

Kapsam 3 emisyonları nedir?

Kapsam 3, işletmenin faaliyetleriyle bağlantılı olan ancak doğrudan kendi kontrolünde bulunmayan diğer dolaylı sera gazı emisyonlarını ifade eder. Bu kapsam, işletmenin yalnızca kendi operasyonlarına değil, faaliyet gösterdiği değer zincirinin tamamına daha geniş bir perspektiften bakmasını sağlar. Dolayısıyla Kapsam 3 emisyonları hem işletmenin faaliyetlerinden önceki hem de ürün veya hizmetlerinin müşteriye ulaşmasından sonraki süreçlerde ortaya çıkabilir.

Satın alınan hammaddelerin üretimi, tedarikçilerin faaliyetleri ve üçüncü taraflar tarafından gerçekleştirilen lojistik ve dağıtım faaliyetleri bu kapsamda değerlendirilebilir. Bunun yanı sıra iş seyahatleri, üçüncü taraflarca sağlanan personel taşımacılığı, atıkların taşınması ve bertaraf edilmesi gibi işletmenin günlük faaliyetleriyle bağlantılı süreçler de Kapsam 3 emisyonlarına dahil olabilir. Satılan ürünlerin müşteriler tarafından kullanılması ve kullanım ömrünü tamamlayan ürünlerin oluşturduğu etkiler de değer zincirinin diğer tarafında ortaya çıkan Kapsam 3 emisyonları arasında yer alır.

Kapsam 3, birçok işletme için toplam karbon ayak izinin önemli bir bölümünü oluşturabilir. Ancak emisyonların farklı tedarikçilerden, şirketlerden ve süreçlerden kaynaklanması, gerekli verilerin toplanmasını ve hesaplamaların yapılmasını daha karmaşık hale getirir. Bu nedenle Kapsam 3’ün ölçülmesi, işletmelerin yalnızca kendi operasyonlarını değil, değer zinciri boyunca oluşan çevresel etkilerini de daha bütüncül şekilde değerlendirebilmesi açısından önem taşır.

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları nerelerde kullanılıyor?

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyon verileri günümüzde yalnızca sürdürülebilirlik raporlarında kullanılmıyor. Bu veriler; ESG ve sürdürülebilirlik raporlamalarından emisyon azaltım ve net sıfır hedeflerinin oluşturulmasına, tedarikçi değerlendirmelerinden sürdürülebilir finansman süreçlerine kadar farklı alanlarda kullanılabiliyor.

Aynı zamanda tedarikçi değerlendirmelerinde, ihracat süreçlerinde talep edilen çevresel bilgilerin sunulmasında ve gönüllü ya da zorunlu sürdürülebilirlik raporlamalarında da işletmelerin çevresel performansını ortaya koyan temel veriler arasında yer alıyor.

KOBİ’ler neden bugünden başlamalı?

Her KOBİ için bugün doğrudan bir sera gazı emisyonu raporlama yükümlülüğü bulunmayabilir. Ancak büyük şirketlerin tedarikçilerinden çevresel veri talep etmesi, sürdürülebilirlik raporlama gerekliliklerinin değer zincirlerine yayılması ve finans kuruluşlarının çevresel performansa ilişkin verilere giderek daha fazla önem vermesi, emisyon yönetimini işletmeler açısından önemli hale getiriyor.

Bu nedenle işletmelerin öncelikle elektrik, doğalgaz ve yakıt tüketimleri gibi kolay erişebildikleri verileri düzenli olarak toplamaya başlamaları önemli bir ilk adım olabilir. Zaman içinde lojistik, satın alma, iş seyahatleri ve diğer değer zinciri faaliyetlerine ilişkin verilerin de sürece dahil edilmesiyle işletmenin karbon ayak izi daha kapsamlı şekilde değerlendirilebilir.

Kısacası Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarının hesaplanması yalnızca bir raporlama çalışması değildir. İşletmenin emisyon kaynaklarını görmesini, azaltım alanlarını belirlemesini ve gelecekte karşılaşabileceği sürdürülebilirlik ve veri taleplerine daha hazırlıklı olmasını sağlar.